Publicisti Dukagjin Gorani vlerëson se marrëveshjet e nënshkruara në Bruksel në mes Prishtinës dhe Beogradit, veçanërisht nënshkrimi i marrëveshjes për Asociacionin e komunave me shumicë serbe, përveç debateve të shumta prodhuan edhe shumë paqartësi në mesin e qytetarëve të rëndomtë, rreth asaj se a ka fituar apo humbur Kosova në këto kompromise.
Megjithatë, sipas Goranit, roli i këtij “institucioni” do të varet kryekëput me atë se si do të sillemi me komunitetin serb në të ardhmen.

“Nëse nuk gjejmë mënyrë për t’i integruar, ata mund ta shndërrojnë këtë Asociacion në mekanizëm ç’integrues të shtetësisë sonë. Nëse, në anën tjetër, gjejmë formulë të bashkëpunimit dhe integrimit, rëndësia e tij do të zvogëlohet”.

“Sa për rëndësinë e statuteve dhe formulimeve juridike: më 1989, ne shqiptarët e Kosovës krijuam organizatë politike nga një Lidhje e Shkrimtarëve që deri atëherë ishte një shoqatë jopolitike dhe e parëndësishme. Edhe serbët e Kosovës sot, si edhe çdokush tjetër, mund të organizohen kur të duan, të izolohen dhe ta kundërshtojnë sistemin nëse nuk e shohin interesin e vet aty”.

Duke folur për kundërshtimet nga ana e opozitës së marrëveshjes për Asociacionin dhe marrëveshjet tjera, në një intervistë për Telegrafin, Gorani thotë se përfundimisht, obsesioni për t’i kundërshtuar marrëveshjet ndërkombëtare vetëm sa po e thjeshtëson negativisht spektrin e problemeve tona shoqërore.

“Sot, gati askush nuk e përmend sistemin e kriminalizuar të drejtësisë, zaptimin e ekonomisë nga klanet politike e tregtare, shërbimin stërmadh publik që gëlltit buxhetin shtetëror”.

Dhe madje, sipas tij, këto kundërshtime të opozitës, vetëm se mund t’ia zgjasë jetën këtij pushteti.

“Aktualisht, kërcënimet e saj për moslejim të themelimit të Asociacionit po i japin qeverisë imazh të një institucioni të arsyeshëm. Qeveria po sulmohet aty ku ajo mund të mbrohet më së lehti: po akuzohet se nënshkruajti vendime të cilat u përkrahën nga aleatët kryesorë të shtetit të Kosovës”.

Intervistën e plotë mund ta lexoni më poshtë:

Telegrafi: Marrëveshjet e nënshkruara në Bruksel në mes Prishtinës dhe Beogradit, veçanërisht nënshkrimi i marrëveshjes për Asociacionin e komunave me shumicë serbe, përveç debateve të shumta prodhuan edhe shumë paqartësi në mesin e qytetarëve të rëndomtë, rreth asaj se a ka fituar apo humbur Kosova në këto kompromise. Nga leximi që i keni bërë ju, a është Asociacioni thjesht një OJQ sikurse pretendojnë nënshkruesit e kësaj marrëveshje, apo një shtet i ri brenda shtetit të Kosovës, siç pretendon opozita kosovare ?

Gorani: Kjo varet nga mënyra se si do të sillemi me komunitetin serb në të ardhmen. Nëse nuk gjejmë mënyrë për t’i integruar, ata mund ta shndërrojnë këtë Asociacion në mekanizëm ç’integrues të shtetësisë sonë. Nëse, në anën tjetër, gjejmë formulë të bashkëpunimit dhe integrimit, rëndësia e tij do të zvogëlohet. Themelimi i Asociacionit ishte një imponim i pritshëm meqë qeveritë tona gjatë viteve nuk e bindën bashkësinë ndërkombëtare se e kuptojnë seriozisht konceptin e shtetit multietnik. Sikurse Gjykata Speciale, edhe Asociacioni ishte kërkesë speciale që u shkaktua nga mungesa e besimit në udhëheqjet politike të Kosovës dhe në aftësinë e tyre integruese.

Deshëm apo jo, përgjegjësia për integrim të serbëve dhe të të gjitha pakicave të tjera është e jona meqë jemi komuniteti më i madh në shtet. Jemi shumicë dërrmuese andaj kemi përgjegjësi më të madhe në këtë gjë. Taksirat yni është që qeveritë tona zotohen botërisht për një shtet multietnik, kurse nuk kanë as dëshirë e as aftësi për ta realizuar. Kësisoj, i rrisin pritjet e jashtme dhe i thellojnë telashet e brendshme. Për këtë, sot ndodhemi në situatë të pamundshme.

Këtu, debatet rreth ‘statusit juridik’ të Asociacionit i shoh si të kota meqë bëhet fjalë për çështje politike dhe formulimet juridike s’kanë pikë rëndësie.

Statutet, nenet e dispozitat nuk mund ta detyrojnë apo ta ndalojnë dikë – e as serbët –që ta refuzojë bashkëpunimin me ne. Kështu e ka shoqëria e lirë dhe me këtë duhet të mësohemi. Është kjo çështje politike dhe patjetër duhet të përcillet me proces të brendshëm politik të integrimit e tyre. Me ose pa Asociacion serbët nuk do të integrohen nëse nuk e shohin interesin e vet në shtetin tonë. Me serbët në veri të Kosovës jetojmë tërësisht të ndarë. Deri sot nuk ia dolëm t’i detyrojmë të jetojnë me ne – as me ligje, as me polici.

Kësisoj, gjatë viteve, dikush në bashkësi ndërkombëtare e disenjoi Asociacionin si një sigurecë institucionale për serbët vendorë, si një mekanizëm shtesë për t’ua hequr frikën kolektive nga integrimi i ardhshëm në një shtet me shumicë shqiptare. Mendoj se ishte qasje e gabuar, por ja që u vendos kësisoj. Me këtë duhet të jetojmë.

Megjithatë, vetëm themelimi në letër nuk do ta zgjidhë problemin të cilin ne dhe serbët e kemi me jetën e përbashkët. Këtë duhet ta kuptojmë edhe ne, e edhe ata. Në fund, do të na mbetet të dy palëve që t’ia nisim procesit të ndjeshëm të komunikimit dhe të bashkëpunimit ndërnjerëzor. As ne e as ata nuk mund të fshihemi përjetësisht prapa formulimeve juridike, dokrrave historike e kontruksioneve politike.

Sidoqoftë, prej tash e tutje, ne kemi përgjegjësi që t’i ftojmë në integrim, kurse ata e kanë Asociacionin dhe s’mund të ankohen për mungesë të sigurisë. Por, e gjithë kjo nuk do të funksionojë vetëvetiu, pa vullnet politik dhe pa guxim për t’ia filluar komunikimit dhe bashkëpunimit. Nëse të dy palët do ta vazhdojnë diskursin refuzues atëherë jo vetëm Asociacioni, por çdo levë institucionale, çdo zyrë, ministri apo dispozitë juridike do të mund të përdoret për ta frenuar procesin dhe për ta paralizuar shoqërinë. Nëse kjo është ajo që duam, lehtë mund ta bëjmë.

Edhe diçka: Sa për rëndësinë e statuteve dhe formulimeve juridike: më 1989, ne shqiptarët e Kosovës krijuam organizatë politike nga një Lidhje e Shkrimtarëve që deri atëherë ishte një shoqatë jopolitike dhe e parëndësishme. Edhe serbët e Kosovës sot, si edhe çdokush tjetër, mund të organizohen kur të duan, të izolohen dhe ta kundërshtojnë sistemin nëse nuk e shohin interesin e vet aty. Çfarë mund t’i bësh? T’i detyrosh? Si? Me dhunë? Mbase, më lehtë është t’i bindësh që ta shohin interesin e vet në jetën e përbashkët me ty. Janë këto leksione të rënda të demokracisë që po i mësojmë me vështirësi meqë nuk kemi mendje politike dhe nuk patëm shtet më herët.

Kësisoj, sikurse edhe serbët gjatë shumë dekadave në Jugosllavi, ashtu edhe ne shqiptarët gjatë viteve të pasluftës zhvilluam mentalitet refuzues dhe defanziv: ‘nëse nuk pranojnë të jetojnë kësisoj me ne, le ta thyejnë qafën!’ Qasja e tillë nuk është qasje e popullit shumicë që ka mendje politike dhe që udhëheq – por e një pakice që ka frikë. Nuk duhet të kemi frikë nga komunitetet pakicë, qoftë ai edhe serb. Shtetësia jonë nuk varet nga Asociacioni i Komunave me Shumicë Serbe por nga suksesi në zhvillim të vendit. Asociacioni nuk mund të na ndalojë të bëhemi shtet funksional.

Telegrafi: Partitë opozitare – Lëvizja Vetëvendosje (LVV), Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) dhe “Nisma për Kosovën”, nuk po e përjashtojnë rrugën si mundësi për ta demonstruar pakënaqësinë e tyre në raport me marrëveshjet e nënshkruara në Bruksel dhe gjendjen e vështirë në vend e cila sipas tyre, po degradon vazhdimisht. A ka hapësirë që përmes rrugës të ndalohet e “keqja” të cilën po e thekson opozita se është dukë ndodhur?

Gorani: Protesta kundër Asociacionit është kundërshtim i një marrëveshjeje ndërkombëtare të nisur qysh më 2013. Andaj, e shoh si të kotë dhe të dëmshme. E kotë, meqë nuk ia dolëm të ndikojmë as më 2013 – kur u vendos për themelimin e Asociacionit – e lëre më sot, kur ratifikimi solemn u bë me përkrahje të plotë të Washingtonit, Brukselit e Berlinit. E shoh edhe si të dëmshme meqë mund ta prodhojë një klimë të armiqësisë popullore për një çështje në të cilën pushteti aktual ka përkrahje të pa rezervë nga të gjithë partnerët ndërkombëtarë. Kësisoj, protesta kundër Asociacionit shpejtë mund të shndërrohet në protestë kundër bashkësisë ndërkombëtare. Do të ishte gabim i madh taktik e strategjik.

Përfundimisht, obsesioni për t’i kundërshtuar marrëveshjet ndërkombëtare vetëm sa po e thjeshtëson negativisht spektrin e problemeve tona shoqërore. Sot, gati askush nuk e përmend sistemin e kriminalizuar të drejtësisë, zaptimin e ekonomisë nga klanet politike e tregtare, shërbimin stërmadh publik që gëlltit buxhetin shtetëror…Ditë më herët, përfaqësues të opozitës më thanë se këto tema nuk janë ‘atraktive’ për ta ftuar popullin në protestë. Sipas tyre, ‘Zajednica’ dhe ‘kërcënimi i Serbisë’ janë pretekste që më lehtë ‘e zgjojnë popullin nga gjumi’. Çfarë marrëzie. Me këso qasje bëhen dy gabime të mëdha: së pari, ofendohet e gjithë shoqëria meqë përjetohet si e paaftë që t’i kuptojë telashet e veta reale andaj duhet të mashtrohet si fëmija përmes thjeshtësimeve populliste. Së dyti, prodhohet një performans simbolik shoqëror i cili lë përshtypjen e nisjes së një konflikti ndëretnik dhe ku krimi dhe hajnia shoqërore arsyetohen varësisht nga përkatësia kombëtare: çdo hajn e kriminel që i bashkohet protestës me flamur kombëtar do të amnistohet dhe të respektohet. Këtë e kam parë kaq shpesh gjatë jetës.

Kosova ka nevojë për protesta që synojnë përmirësim të jetës – e jo për performanse që riprodhojnë halucinacione mbi madhështinë tonë të paqenë. Protestat duhet të mbahen për kërkesa konkrete, pavarësisht se sa ‘joatraktive’ mund të tingëllojnë ato: duhet të kërkohet ndëshkim për vrasjet në rritje, ndëshkim i krimit të organizuar dhe i korrupsionit shtetëror; duhet të kërkohet çlirim i tregut nga korporata mafioze, të kërkohet mbrojtje reale e qytetarit. Duhet të mësohemi të mos kemi përjetim poetik dhe epik të kombit, por funksional dhe administrativ. Nuk jemi më pakicë e cila i druan zhdukjes kulturore; sot jemi shumicë shtetformuese dhe duhet t’i kuptojmë përgjegjësitë tona. Kosova nuk ka nevojë ta konfirmojë se është shtet. Ka nevojë të jetë shtet ku mund të jetohet mirë.

Telegrafi: LVV-ja nuk e ka mohuar që në protestat e radhës të cilat pritet të organizohen shumë shpejt, do të mund të eskalojë situata dhe të përdoret edhe dhuna si mjet i protestës, derisa dy partitë tjera opozitare AAK dhe Nisma, janë të prera se dhuna nuk është mjet i cili do të përdoret në protestat e organizuara nga ta. A duhet të kalkulohet edhe dhuna si opsion nga ana e opozitës, dhe pse mendoni se ka mos harmonizim të zërit opozitar në Kosovë?

Gorani: Mendoj që suksesi i protestave varet nga kërkesat. Nëse ato janë të pamundshme, protestimi do të shndërrohet në farsë, do të përfundojë në vajtim dhe recitim të poezive. Nëse janë kërkesa të mundshme – sado të vogla e ‘joatraktive’ – mund të kenë sukses. Nëse protestohet për ndëshkim të vrasjeve në rritje, për ndëshkim të krimit ekonomik, të prokurorëve të korruptuar, të administrimit jotransparent – do t’i bashkohem patjetër. Janë këto kërkesa që më lëndojnë drejtpërdrejti si banor të këtij shteti dhe si prind në familje.

Shikoni, në opinion protestat rregullisht cilësohen ose kërkuese ose kundërshtuese – ose ofanzive ose defanzive. Unë jam në favor të llojit të parë. Mendoj se ka shumë gjëra të cilat duhet t’i kërkojmë dhe për të cilat duhet të insistojmë. Protestat kundërshtuese, defanzive, prodhojnë përshtypje të një shoqërie konservative që nuk i don ndryshimet, që ka problem me realitetin.

Në anën tjetër, dhuna shtetërore që përdoret ndaj protestave me kërkesa të pamundshme gjithnjë gjen arsyetim. Kësisoj, dhuna që mund të përdoret nga policia për ta shpërndarë protestën kundër një marrëveshjeje ndërkombëtare – si kjo kundër Asociacionit – do të vlerësohet si e domosdoshme dhe e nevojshme. Në anën tjetër, ushtrimi i mundshëm i dhunës nga ana e protestuesve që kërkojnë zhbërje të një marrëveshjeje ndërkombëtare do të cilësohet si – ekstremizëm. Nuk po marr vesh se si nuk e kupton këtë udhëheqja aktuale e opozitës. Pse duhet që me papërgjegjësinë e vet t’ia mundësojë pushtetit që të duket racional dhe i arsyeshëm? Sidomos për faktin se qysh sot dihet se nuk ka kurrfarë gjasash që të zhbëhet vendimi për Asociacionin. Aq sa nuk pati gjasa të ndalohet votimi për themelimin e Gjykatës Speciale.